Bu yazı Bilim ve Gelecek Dergisi web sitesinden alınmıştır.
Yazının tam adresi http://www.bilimvegelecek.com.tr/?goster=120
Güneş Sistemi dışındaki bir gezegenin atmosferinde su bulunduYazının tam adresi http://www.bilimvegelecek.com.tr/?goster=120
Amerikalı astronomlar, ilk defa Güneş Sistemi dışındaki bir gezegenin atmosferinde su buharına rastladı. Lowell Gözlemevi çalışanlarından Travis Barnam, Harvard Üniversitesi öğrencisi Heather Knutsen'nin NASA/ESA'ya ait olan Hubble teleskobuyla topladığı verileri kuramsal yöntemleriyle değerlendirdi ve gezegende su olduğuna dair güçlü bulgular ortaya çıkardı.
Nıvart Taşçı
[Tüm yazıları]
Amerikalı astronomlar, ilk defa Güneş Sistemi dışındaki bir gezegenin atmosferinde su buharına rastladı. Lowell Gözlemevi çalışanlarından Travis Barnam, Harvard Üniversitesi öğrencisi Heather Knutsen'nin NASA/ESA'ya ait olan Hubble teleskobuyla topladığı verileri kuramsal yöntemleriyle değerlendirdi ve gezegende su olduğuna dair güçlü bulgular ortaya çıkardı.
Söz konusu gezegen HD209458b, dünyaya yaklaşık 150 ışıkyılı uzaklığında ve Pegasus Takımyıldızı'nda yer alan Güneş benzeri HD209458 yıldızının yörüngesinde dönüyor. Yıldızın etrafında kat ettiği yörüngenin uzunluğu 7 milyon km. Bu, Merkür Gezegeni'nin Güneş etrafındaki yörüngesinin sekizde biri kadar bir mesafedir. HD209458b gezegenin küçük yörüngesi, oradaki bir yılın yaklaşık 3,5 dünya günü sürmesine sebep oluyor. Tahmin edilen yüzey sıcaklığı 1000 derece. Kütlesi, Dünya'nın kütlesinin 220 katı, Jüpiter'in kütlesinin ise 0.7'si kadar. Bununla beraber, çapının Jüpiter'den büyük olduğunun bilinmesi, bilim insanlarına gezegenin bir gaz devi olduğunu düşündürmektedir.
Aslında bu gezegen, astronomlara yabancı değil, HD209458b Gezegeni'yle ilgili yapılan araştırmalar hep ilklere imza attı. 1999'da keşfedildiğinde Osiris adı verilmişti. Fakat bu ad ne bilim çevrelerinde ne de basında tutunabildi ve gezegen HD209458b olarak anılmaya başlandı. Keşfinden kısa süre sonra bunun transit (astronomide bir kütlenin başka bir kütlenin önünden geçtiği gözlemlenebiliyorsa, bu kütleye transit denir) bir gezegen olduğu anlaşıldı, böylece Güneş Sistemi dışında ilk defa transit bir gezegene rastlanmış oldu. Transit özelliği sayesinde, gezegenin yarıçapı da hesaplanabildi ve böylece Jüpiter'den daha büyük olduğu ortaya çıkarıldı.
2001 yılına gelindiğinde, ilk kez Güneş Ssistemi dışındaki bir gezegenin atmosferi olduğu bulundu ve Hubble teleskopunun yardımıyla HD209458b Gezegeni'nin atmosferinde sodyum atomları tespit edildi. 2004'e gelindiğinde, yine Hubble teleskopuyla toplanan veriler, gezegenin atmosferinde hidrojen, oksijen ve karbon atomlarının varlığına işaret ediyordu. Yine ilk defa Güneş Sistemi'nin dışındaki bir gezegenin atmosferinde bu atomlara rastlanıyordu. Ayrıca, gezegenin çevresinin sıcaklığı 10.000 Kelvin olarak belirlenmişti. Bu sıcaklıkta hidrojen atomları gezegenden kaçma eğilimindedir ve bundan dolayı, saniyede 100-500 milyon kilogram ağırlığında hidrojen atomu gezegeni terk eder. Bu sebeple, gezegenin yaklaşık 200.000 kilometre uzunluğunda bir hidrojen kuyruğu vardır. Yıldızlara belirli bir yakınlıkta bulunan her gezegenin, bu şekilde kütle kaybına uğradığı düşünülmektedir. Yine de HD209458b Gezegeni'nin ömrü boyunca tamamen buharlaşmayacağı, kütlesinin ancak yüzde 7'sini kaybedeceği tahmin edilmektedir.
2005 yılında Spitzer Uzay Teleskopu, doğrudan HD209458b Gezegeni'nden gelen kızılötesi ışın tespit etti ve bu da bir ilk oldu. Daha önce, Güneş Sistemi dışındaki bir gezegenden doğrudan gelen ışık alınamamıştı. Yapılan tespit sonucunda, gezegenin yüzey sıcaklığının en azından 750 derece olması gerektiği ortaya çıkarılmış ve yörüngesinin dairesel olduğu anlaşılmıştı.
İçinde bulunduğumuz yılın Şubat'ında NASA ve Nature dergisi, HD209458b Gezegeni'nin Güneş Sistemi dışında bulunup da spektrumları doğrudan incelenen ilk iki gezegenden biri olduğunu açıkladılar. Diğeri, HD 189733b Gezegeni'ydi. NASA'dan Jeremy Richardson liderliğindeki ekip, HD209458b Gezegeni'nin 7,5 ve 13,2 mikrometre arasındaki spektrumunu ölçtü. Bu incelemelerinde su buharına rastlamayı bekledikleri halde, böyle bir bulgu elde edememişlerdi.
10 Nisan'da ise Travis Barnam, HD209458b Gezegeni'nin atmosferinde su buharı bulunduğu yolunda bulgulara sahip olduğunu açıkladı. Heather Knutsen'nin Hubble teleskopuyla yaptığı ölçümlerden faydalanan Barnam, daha önce kullanılmamış bir modelleme yöntemine başvurarak, gezegenin atmosferinde su molekülleri tespit ettiğini söylüyor. Aslında Güneş Sistemi dışındaki gezegenlerde su buharı bulunması beklenen bir durum olsa da, ilk defa bu tür bir kanıt ortaya çıkarıldı. Yine de bilim adamları Barnam'ın ulaştığı sonucun kesinleşmesi için üzerinde biraz daha çalışılması gerektiğini söylüyor. Bulguları önümüzdeki aylarda Astrophysical Journal Letters dergisinde yayımlanacak olan Barnam ise, daha iddialı konuşuyor: "Güneş Sistemi dışındaki bir gezegenin atmosferinde su buharı olduğunu artık biliyoruz ve diğer Güneş Sistemi dışı gezegenlerin de atmosferlerinde su buharı bulunduğunu düşünmek için iyi bir sebebimiz var."
KAYNAKLAR
1) Barman, T. S. (2007) "Identification of Absorption Features in an Extrasolar Planet Atmosphere", Astrophysical Journal Letters (accepted for publication).
2) http://en.wikipedia.org/wiki/HD_209458_b
